บทสนทนาท่ามกลางผู้เฉลียวฉลาดและเรื่องสั้นอื่น ๆ

เรื่องสั้นของลีโอ ตอลสตอย คือศิลปะแห่งความเรียบง่ายที่ส่องสว่างด้วยปัญญาอันลุ่มลึก เขาไม่ต้องอาศัยเหตุการณ์พิสดารหรือโครงเรื่องซับซ้อน หากใช้เพียงชีวิตธรรมดาของมนุษย์ ชาวนา ขุนนาง คนยากไร้ หรือผู้แสวงหาความหมายมาเป็นกระจกสะท้อนความจริงอันยิ่งใหญ่ของการมีชีวิตอยู่
เสน่ห์ในเรื่องเล่าของตอลสตอยอยู่ที่ความซื่อตรง เขาเล่าอย่างเรียบ ๆ ไม่เร่งเร้า ไม่โอ้อวด แต่ค่อย ๆ เปิดเผยชั้นลึกของจิตใจมนุษย์ให้ปรากฏอย่างเป็นธรรมชาติ ความโลภ ความกลัว ความรัก ความศรัทธา และความสำนึกผิด ล้วนดำเนินไปเงียบ ๆ จนผู้อ่านเผลอพบว่าตนเองกำลังยืนอยู่ในเรื่องนั้นด้วย หัวใจของตัวละครจึงมิได้ห่างไกล หากเป็นเงาสะท้อนของหัวใจเราเอง
จินตนาการในงานของตอลสตอยมิได้ล่องลอยเหนือโลก หากหยั่งรากอยู่ในผืนดินของความเป็นจริง เขามองเห็นความมหัศจรรย์ในสิ่งเล็กน้อย คำพูดหนึ่งประโยค การตัดสินใจชั่วขณะหนึ่ง หรือการสำนึกผิดที่เกิดขึ้นในใจเงียบ ๆ และจากรายละเอียดธรรมดาเหล่านี้เอง เขาก่อร่างสร้างความหมายอันยิ่งใหญ่เกี่ยวกับชีวิต ความตาย และจิตวิญญาณ
เรื่องสั้นของตอลสตอย จึงเปรียบดังแสงอ่อนในยามอรุณ ไม่เจิดจ้า แต่ค่อย ๆ ทำให้โลกทั้งใบสว่างไสวขึ้นโดยที่เราแทบไม่รู้ตัว เมื่อผู้อ่านทั้งหลายอ่านจบ อาจไม่ได้จดจำเหตุการณ์ทั้งหมดได้อย่างชัดเจนนัก แต่จะรู้สึกได้ว่าหัวใจตนเองนุ่มนวลขึ้น และมองชีวิตด้วยสายตาที่อ่อนโยน ลึกซึ้ง และเปี่ยมด้วยความเข้าใจที่มากขึ้นกว่าเดิม

เมธา วราภักดิ์กูล
ผู้แปล