ว่าด้วยความมั่นคงของผู้มีปัญญา (On the Firmness of the Wise Man)

หนังสือปรัชญาชีวิต ว่าด้วยความมั่นคงของผู้มีปัญญา (On the Firmness of the Wise Man) เล่มนี้ คือถ้อยคำจากเซเนกา นักปรัชญาสโตอิกผู้ไม่ได้มองชีวิตด้วยสายตาแห่งความหวังลม ๆ แล้ง ๆ หากด้วยความกล้าหาญของสติและความสัตย์ซื่อต่อความจริง เซเนกาเขียนงานชิ้นนี้ขึ้นท่ามกลางโลกที่ผันผวน เต็มไปด้วยอำนาจ การดูหมิ่น ความอยุติธรรม โลกซึ่งมิได้แตกต่างจากโลกของเราทุกวันนี้เลย
"ความมั่นคง" ในความหมายของเซเนกา มิใช่ความแข็งกระด้าง มิใช่การไม่รู้สึกเจ็บปวด และมิใช่การยืนต้านพายุด้วยอกที่ไร้หัวใจ หากคือสภาพของจิตใจที่รู้จักแยกแยะระหว่าง สิ่งที่ควบคุมได้กับสิ่งที่ต้องปล่อยวางอย่างสง่างาม ผู้มีปัญญาอาจถูกด่า ถูกใส่ร้าย ถูกกระทำอย่างไม่เป็นธรรม แต่จะไม่ถูกทำลายจากภายใน เพราะเขาไม่ยอมมอบอำนาจเหนือจิตใจให้แก่สิ่งใดนอกตัวเอง
หนังสือเล่มนี้มิได้สอนให้เราหนีจากโลก หากสอนให้เรายืนอยู่ในโลกโดยที่ไม่ถูกโลกกลืนกิน เซเนกาชี้ให้เห็นว่า ความทุกข์จำนวนมากมิได้เกิดจากเหตุการณ์ หากเกิดจากการตีความ และผู้มีปัญญาคือผู้ที่ไม่ปล่อยให้ความโกรธ ความอัปยศ หรือความหวั่นไหว มาเป็นนายเหนือความคิด ร่างกายเขาอาจถูกกระทบแต่จิตใจเขาไม่ถูกเขย่า เขาอาจถูกทดสอบแต่ไม่ถูกทำให้ต่ำต้อย
ในยุคสมัยที่ผู้คนวัดคุณค่าตนเองจากเสียงตอบรับภายนอก วัดศักดิ์ศรีจากการยอมรับของฝูงชน และวัดความสำเร็จจากสิ่งที่เปลี่ยนแปลงได้ทุกเวลา หนังสือเล่มนี้ทำหน้าที่เสมือนเสาหลักกลางกระแสน้ำ เตือนเราว่า ความมั่นคงแท้จริงมิได้อยู่ที่ตำแหน่ง ชื่อเสียง หรือคำสรรเสริญ แต่อยู่ที่ความสามารถในการรักษาความซื่อตรงต่อเหตุผลและคุณธรรม แม้ในวันที่โลกไม่ยุติธรรมกับเราเลย
เซเนกาไม่ได้อวดอ้างว่าผู้มีปัญญาเป็นมนุษย์เหนือมนุษย์ หากเพียงชี้ทางให้เราเห็นว่า มนุษย์ธรรมดาก็สามารถฝึกจิตใจให้มั่นคงได้ หากรู้จักอบรมตนเองอย่างต่อเนื่อง ความมั่นคงมิใช่ของขวัญจากโชค หากเป็นผลของการฝึกฝน การฝึกคิด ฝึกพิจารณา และฝึกยอมรับความจริงโดยที่ไม่หลอกตัวเอง
ปรัชญาชีวิตของเซเนกาเรื่องนี้แนะนำวิถีแห่งความมั่นคงให้กับเราว่า
๑. อย่ามอบอำนาจจิตใจให้เหตุการณ์ภายนอก
สิ่งที่ทำร้ายเราได้จริง มิใช่คำพูดหรือการกระทำของผู้อื่น แต่คือการที่เราอนุญาตให้สิ่งเหล่านั้นกำหนดคุณค่าของเรา ผู้มีปัญญาคือผู้ที่รักษาอธิปไตยเหนือจิตใจไว้เสมอ
๒. แยกแยะสิ่งที่ควบคุมได้กับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้อย่างเด็ดขาด
เมื่อเราหยุดต่อสู้กับสิ่งที่อยู่นอกอำนาจ พลังทั้งหมดจะกลับคืนสู่เราอย่างแท้จริง ความสงบไม่ได้เกิดจากการได้ทุกอย่าง แต่เกิดจากการไม่ฝืนเอาทุกอย่างมาเป็นของเรา
๓. คุณธรรมคือป้อมปราการที่ไม่มีใครทำลายได้
ชื่อเสียงอาจถูกริบ ทรัพย์สินอาจสูญหาย แต่คุณธรรม หากหยั่งรากลงในจิตแล้วไซร้ จะไม่มีใครปล้นไปได้ ความมั่นคงของผู้มีปัญญาจึงตั้งอยู่บนสิ่งที่ไม่ผุพังตามกาลเวลา
๔. ฝึกจิตให้แข็งแรงก่อนวันที่พายุจะมา
ผู้มีปัญญาไม่ได้รอให้ทุกข์เกิดแล้วจึงคิดหาทางรับมือ เขาเตรียมจิตใจไว้ล่วงหน้า ด้วยการพิจารณาความไม่เที่ยง และยอมรับว่า ความสูญเสียคือส่วนหนึ่งของชีวิต
๕. อย่าแสวงหาชัยชนะเหนือผู้อื่น จงแสวงหาชัยชนะเหนือตนเอง
ชัยชนะภายนอกทำให้เราเหนือกว่าใครบางคน แต่ชัยชนะภายในทำให้เราเป็นอิสระจากความหวั่นไหวทั้งหมด
หนังสือเล่มนี้จึงมิใช่เพียงตำราปรัชญา หากคือกระจกเงาที่สะท้อนให้ผู้อ่านเห็นว่า ความมั่นคงที่แท้จริงมิได้อยู่ไกลเกินเอื้อมเลย แต่อยู่ในวิธีที่เราคิด รู้สึก และเลือกตอบสนองต่อโลกในแต่ละวัน หากผู้อ่านเปิดใจเดินตามแนวคิดของเซเนกา หนังสือเล่มนี้อาจไม่ทำให้ชีวิตไร้ทุกข์ แต่จะทำให้ทุกข์ไม่อาจทำลายเราได้อีกต่อไปอย่างแน่นอน

กมล กายวิสุทธิ์
ผู้แปล