ว่าด้วยความสงบสุขทางใจ (Of Peace of Mind)

ท่ามกลางเสียงอึกทึกของโลกความเร่งรีบที่กลายเป็นวัฒนธรรม และความกังวลถูกเข้าใจผิดว่าเป็นความรับผิดชอบ ถ้อยคำของเซเนกาดังขึ้นอย่างสงบ ราวสายน้ำใสที่ไหลผ่านหินผาแห่งความฟุ้งซ่าน ว่าด้วยความสงบสุขทางใจ (Of Peace of Mind) มิใช่ตำราที่สอนให้หนีโลก หากเป็นศิลปะแห่งการอยู่กับโลกโดยไม่ให้โลกกลืนกินหัวใจ
เซเนกา นักปราชญ์สโตอิกผู้เคยยืนอยู่ใกล้กับอำนาจและความตายพร้อมกัน เข้าใจดีว่าความไม่สงบมิได้เกิดจากโชคชะตาภายนอก หากเกิดจากความลังเลภายใน ความอยากเป็นหลายอย่างในเวลาเดียวกัน ความปรารถนาที่ไม่รู้จักพอ และการปล่อยให้ความคิดเร่ร่อนโดยไร้เข็มทิศ เขาจึงมิได้เสนอ "ความสุข" ในความหมายฉาบฉวย แต่เสนอ ความมั่นคงของจิตใจ ภาวะที่จิตวิญญาณยืนได้ด้วยตนเอง แม้คลื่นโลกจะโถมกระหน่ำ
ในงานเขียนชิ้นนี้ เซเนกาชี้ให้เห็นว่าใจที่สงบไม่ใช่ใจที่ว่างเปล่า หากเป็นใจที่จัดวางสิ่งสำคัญได้ถูกต้อง มันคือใจที่รู้ว่าอะไรอยู่ในอำนาจของเรา และอะไรควรถูกปล่อยให้เป็นไปตามธรรมชาติ เขาเตือนว่าไม่มีความปั่นป่วนใดรุนแรงไปกว่าการเปรียบเทียบตนกับผู้อื่น และไม่มีความเหนื่อยล้าใดลึกไปกว่าการวิ่งตามความคาดหวังที่มิใช่ของตน
ถ้อยคำของเซเนกาเรียบง่ายแต่เฉียบคม เขาไม่ปลอบโยนด้วยความฝัน หากปลุกด้วยความจริง เขาเชื่อว่าความสงบเกิดจากการดำรงชีวิตอย่างพอดี ความพอดีในความทะเยอทะยาน ความพอดีในความสุข และความพอดีในความทุกข์ เพราะความสุดโต่งทุกชนิดคือบ่อเกิดของความว้าวุ่นใจ
เมื่ออ่าน Of Peace of Mind เราจะพบว่าความสงบมิใช่ของขวัญจากโชค หากเป็นผลจากการฝึกฝน เป็นฝีมือทางจิตใจที่ต้องอาศัยวินัย ความซื่อสัตย์ต่อตนเอง และความกล้าที่จะปฏิเสธสิ่งที่ทำให้ใจแตกกระจาย เซเนกาไม่ได้ขอให้เราถอนตัวจากสังคม แต่ขอให้เรามี "ศูนย์กลางภายใน" ที่ไม่ถูกลากไปตามเสียงเรียกร้องของโลก
ผู้แปลขอสรุปข้อคิดชีวิตคร่าวๆ สำหรับหนังสือปรัชญาชีวิตเล่มนี้ คือ
๑. แยกสิ่งที่ควบคุมได้ออกจากสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ ความกังวลส่วนใหญ่เกิดจากการพยายามควบคุมสิ่งที่อยู่นอกอำนาจการควบคุมของเรา เช่น ความคิดเห็นของผู้อื่น อนาคตที่ยังไม่มา ความผันผวนของโลก การฝึกจิตให้ใส่ใจกับสิ่งที่เราทำได้จริง คือก้าวแรกของความสงบ
๒. กำหนดชีวิตให้ชัด ไม่ใช้ชีวิตแบบครึ่งใจ เซเนกาเตือนว่าความลังเลคือพิษเงียบของจิตใจ จงเลือกเส้นทางให้ชัด เลือกคุณค่า เลือกจังหวะชีวิต แล้วเดินอย่างมั่นคง ความสงบเกิดจากความแน่วแน่ ไม่ใช่จากการลองทุกอย่าง
๓. ลดการเปรียบเทียบ เพิ่มการพิจารณาตน โลกดิจิทัลยิ่งทำให้เราหลงลืมตนเอง เซเนกาชวนให้หันกลับมาถามว่า "วันนี้จิตใจและตัวเราดีขึ้นหรือไม่?" มากกว่า "วันนี้เราเหนือกว่าผู้อื่นหรือไม่?" การวัดตนด้วยมาตรฐานภายในคือรากของความพอใจ
๔. ฝึกการพักใจอย่างมีสติ ความสงบไม่เกิดจากการหนีจากงาน แต่เกิดจากการรู้จักพักอย่างถูกวิธี พักจากความคิดที่ฟุ้งซ่าน พักจากการเสพข้อมูลเกินจำเป็น และพักจากความทะเยอทะยานที่ไม่รู้จักพอ
๕. ยอมรับความไม่สมบูรณ์ว่าเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต เซเนกามองว่าความสงบไม่ได้ต้องการโลกที่ไร้ปัญหา แต่ต้องการใจที่ยืนได้ท่ามกลางปัญหา การยอมรับความไม่สมบูรณ์ทำให้เราหยุดทำร้ายตนเองด้วยความคาดหวังเกินจริง
ตำราว่าด้วยความสงบสุขทางใจ เล่มนี้ จึงไม่ใช่เพียงหนังสือปรัชญา หากเป็นแผนที่ภายในสำหรับมนุษย์ทุกยุค โดยเฉพาะยุคที่จิตใจถูกดึงจากทุกทิศทางเหมือนทุกวันนี้ มันเตือนเราว่าความสงบมิได้อยู่ไกล หากเริ่มต้นจากการจัดระเบียบความคิด ซื่อสัตย์ต่อชีวิตที่เราเลือก และใช้ชีวิตอย่างมีสติในทุกลมหายใจ และเมื่อใดที่จิตใจของเราสงบ แม้เพียงชั่วขณะ โลกทั้งใบก็จะเงียบลงตามไปด้วย

หวังว่าหนังสือเล่มนี้จะมีประโยชน์กับผู้อ่าน
กมล กายวิสุทธิ์ ผู้แปล