ว่าด้วยเสรีภาพ: คัมภีร์แห่งเสรีนิยม (On Liberty)

ท่ามกลางกระแสธารความคิดทางการเมืองของมนุษยชาติ มีงานเขียนอยู่ไม่กี่ชิ้นที่มิได้เพียงสะท้อนยุคสมัยของตน หากยังส่องสว่างไปยังทางข้างหน้า ดุจประทีปที่จุดขึ้นเพื่อชี้ทางแก่สังคมในกาลต่อมา ว่าด้วยเสรีภาพ (On Liberty) ของจอห์น สจ๊วต มิลล์ คือหนึ่งในประทีปดวงนั้น หนังสือเล่มบางที่ทรงพลังยิ่ง หนังสือที่มิได้เสนอเพียงทฤษฎีทางการเมือง หากเสนอ "ศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์" เป็นศูนย์กลางของระเบียบสังคมทั้งปวง
มิลล์เขียนงานชิ้นนี้ในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ยุคที่ประชาธิปไตยกำลังผลิบาน แต่ขณะเดียวกัน "อำนาจของเสียงส่วนใหญ่" ก็เริ่มก่อตัวเป็นพลังใหม่ที่อาจกดทับปัจเจกชนได้อย่างแนบเนียน เขามองเห็นภัยอันเงียบงัน มิใช่เผด็จการจากกษัตริย์หรือรัฐเพียงฝ่ายเดียว หากคือ "เผด็จการของสังคม" ซึ่งบีบบังคับให้มนุษย์คิดเหมือนกัน เชื่อเหมือนกัน และใช้ชีวิตอยู่ในกรอบเดียวกันโดยไม่รู้ตัว คำถามสำคัญที่มิลล์ตั้งขึ้นจึงเรียบง่ายแต่ลึกซึ้งอย่างยิ่งว่า สังคมมีสิทธิแทรกแซงชีวิตของปัจเจกได้เพียงใด?
คำตอบของเขาได้กลายเป็นหลักการอมตะที่รู้จักกันในนาม หลักการของการไม่ทำร้ายผู้อื่น (The Harm Principle) อำนาจของสังคมหรือรัฐจะชอบธรรมก็ต่อเมื่อใช้เพื่อป้องกันมิให้บุคคลหนึ่งก่ออันตรายต่อผู้อื่นเท่านั้น มิใช่เพื่อบังคับให้เขาเป็นคนดีตามมาตรฐานของคนหมู่มาก มิใช่เพื่อปกป้องเขาจากความผิดพลาดของตนเอง และมิใช่เพื่อทำให้ทุกคน "เหมือนกัน" หมด
ภายใต้ถ้อยคำที่สุขุม มิลล์กำลังปกป้องสิ่งที่เปราะบางที่สุดในสังคม นั่นคือ เสรีภาพในการคิด เสรีภาพในการพูด และเสรีภาพในการเป็นตัวของตัวเอง เขาเชื่อว่าแม้ความเห็นหนึ่งจะเป็นเสียงข้างน้อย หรือดูเหมือนผิดพลาด ก็ยังมีคุณค่า เพราะความจริงมิได้เจริญงอกงามจากความเงียบ หากเติบโตจากการปะทะของความคิดที่แตกต่าง เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นจึงมิใช่เพียงสิทธิของผู้พูด หากคือประโยชน์ของมนุษยชาติทั้งหมด
ยิ่งไปกว่านั้น มิลล์มองว่า "ความเป็นปัจเจก" มิใช่ความเห็นแก่ตัว หากคือเงื่อนไขของความก้าวหน้าทางอารยธรรม สังคมที่เปิดพื้นที่ให้มนุษย์ทดลองวิถีชีวิตที่หลากหลาย ย่อมมีโอกาสค้นพบความดีงามรูปแบบใหม่ ๆ ขณะที่สังคมที่บีบบังคับให้ทุกคนเดินตามรอยเดียวกัน ย่อมค่อย ๆ แห้งแล้งทางจิตวิญญาณและปัญญา
ในโลกปัจจุบัน ที่เสียงส่วนใหญ่สามารถก่อตัวขึ้นอย่างรวดเร็วผ่านเทคโนโลยี ที่แรงกดดันทางสังคมอาจรุนแรงยิ่งกว่าอำนาจรัฐ และที่เสรีภาพมักถูกแลกกับความมั่นคง ความสงบ หรือความถูกต้องตามกระแส คำเตือนของมิลล์ยิ่งทวีความร่วมสมัยอย่างน่าประหลาด งานเขียนของเขาเตือนเราว่า สังคมที่ดีมิใช่สังคมที่ทุกคนคิดเหมือนกัน หากคือสังคมที่อดทนพอจะอยู่ร่วมกับความแตกต่าง
หนังสือเล่มนี้จึงมิใช่เพียงตำราปรัชญาการเมือง หากคือบทสนทนาระหว่าง "อำนาจ" กับ "ศักดิ์ศรี" ระหว่าง "เสียงส่วนใหญ่" กับ "เสียงของปัจเจก" และระหว่าง "ความสงบแบบไร้คำถาม" กับ "เสรีภาพที่มีชีวิตชีวา" การอ่าน ว่าด้วยเสรีภาพ จึงมิใช่เพียงการทำความเข้าใจแนวคิดเสรีนิยม หากคือการย้อนถามตนเองอยู่เสมอว่า เราพร้อมเพียงใดที่จะยอมรับเสรีภาพของผู้อื่น แม้เมื่อเสรีภาพนั้นทำให้เรารู้สึกไม่สบายใจ และบางที คำตอบต่อคำถามนี้เอง คือเครื่องชี้วัดความศิวิไลซ์ที่แท้จริงของสังคมใดสังคมหนึ่ง

วริทธิ์ เจริญกิจธนากุล
ผู้แปล