ปรัชญาการศึกษา: แก่นแท้แห่งการเรียนรู้ (EDUCATION AS SERVICE)

ในชาติปางก่อนอันยาวนาน ผู้เขียนหนังสือเล่มเล็กเล่มนี้ได้เกี่ยวข้องกับงานด้านการศึกษาอย่างมาก และดูราวกับว่าเขาได้นำความสนใจอันแรงกล้าในเรื่องการศึกษาติดตัวมาด้วย ในช่วงเวลาที่เขาแวะเยือนพาราณสีอยู่ไม่นาน เขาได้เฝ้าสังเกตงานต่าง ๆ ที่ดำเนินอยู่ใน Central Hindu College อย่างใกล้ชิด ทั้งการซักถาม การบันทึก และการใส่ใจในรายละเอียดหลายประการ โดยเฉพาะบรรยากาศอันดีงามระหว่างครูกับศิษย์ ซึ่งแตกต่างจากประสบการณ์ในวัยเรียนของเขาเองในอินเดียตอนใต้เป็นอย่างยิ่ง เขาดูเหมือนจะครุ่นคิดใคร่ครวญปัญหานี้อยู่เนือง ๆ และในหนังสือเล่มย่อเล่มนี้ เขาได้ยกอุดมคติทางการศึกษาซึ่งเขาเห็นว่าจำเป็นต่อการปรับปรุงระบบการศึกษาในปัจจุบันขึ้นมาเสนอ
สถานะของครูจำต้องได้รับการยกระดับให้กลับคืนสู่ความสำคัญดังที่เคยเป็นมาในอินเดีย การได้นั่งบนเก้าอี้ครูควรเป็นเครื่องหมายแห่งเกียรติยศทางสังคม งานของครูควรถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของ "กรมการสอน" อันยิ่งใหญ่ในรัฐบาลของโลกทั้งผอง และความสัมพันธ์ระหว่างครูกับศิษย์ควรเป็นภาพสะท้อนของความสัมพันธ์ระหว่างอาจารย์ผู้ยิ่งใหญ่กับศิษยานุศิษย์ ความรักที่ปกป้องและยกระดับจากฝ่ายหนึ่งต้องได้รับการตอบรับด้วยความรักที่ไว้วางใจและเชื่อมั่นจากอีกฝ่ายหนึ่ง นี่คืออุดมคติแบบฮินดูดั้งเดิม แม้ในสายตาปัจจุบันอาจดูเกินจริงไปบ้าง หากจะมีประเทศใดสักแห่งที่สามารถฟื้นฟูอุดมคตินี้ขึ้นมาได้ ก็สมควรเป็นอินเดีย เพื่อชาวอินเดีย ด้วยเหตุนี้ ในห้วงลึกของความคิดผู้เขียนจึงมีความฝันถึงวิทยาลัยและโรงเรียนแห่งอนาคต ที่ซึ่งอุดมคตินี้จะกลายเป็นรูปธรรม เป็นวิทยาลัยและโรงเรียนเชิงเทวปรัชญา เพราะอุดมคติอินเดียโบราณในวันนี้ได้รับพลังชีวิตจากเทวปรัชญา ซึ่งเพียงเท่านั้นที่สามารถหล่อหลอมภาชนะใหม่ให้รองรับน้ำอมฤตแห่งชีวิตอันเก่าแก่ได้ การลงโทษต้องเลือนหายไป ไม่เพียงความโหดร้ายแบบไม้เรียวในอดีต แต่รวมถึงการบังคับขืนใจทุกรูปแบบที่สร้างคนหน้าไหว้หลังหลอกแทนเยาวชนผู้มีศักดิ์ศรีและความเป็นลูกผู้ชาย ครูต้องเป็นตัวแทนของอุดมคติ และเด็กชายจะถูกดึงดูดให้เลียนแบบด้วยความชื่นชมและความรัก ผู้ใดที่รู้ว่าจิตใจอันบริสุทธิ์ของเด็กตอบสนองต่ออุดมคติอันสูงส่งได้รวดเร็วเพียงใด ย่อมตระหนักว่าพลังอิทธิพลของครูที่กระตุ้นด้วยแบบอย่างอันสูง และปกครองด้วยคทาแห่งความรักแทนไม้เรียวแห่งความกลัวนั้นยิ่งใหญ่เพียงใด นอกจากนี้ ชีวิตหนึ่งเดียวกันดำรงอยู่ทั้งในครูและผู้เรียนดังที่อัลไซโอนเตือนเรา และต่อชีวิตนั้นซึ่งเป็นชีวิตศักดิ์สิทธิ์ ทุกสิ่งล้วนเป็นไปได้
การศึกษาต้องถูกหล่อหลอมให้สอดคล้องกับความต้องการเฉพาะของเด็กแต่ละคน มิใช่บังคับให้ทุกคนเข้ากับเตียงโปรครุสตีสของรัฐบาล ที่บางคนถูกยื้อยุดจนแทบฉีกขาด ขณะที่บางคนถูกตัดทอนให้สั้นลง ความสามารถของเด็ก แนวทางที่เหมาะสมกับเขา สิ่งเหล่านี้ต้องเป็นเข็มทิศนำทางการศึกษา ในทุกกรณี ความสนใจของเด็กต้องมาก่อน ครูที่แท้มีอยู่เพื่อรับใช้ โรงเรียนต้องเป็นศูนย์กลางแห่งอิทธิพลที่ดีงามและเปี่ยมสุข แผ่รังสีออกไปสู่ชุมชนโดยรอบ ทั้งการเรียนและการเล่นต้องมุ่งสู่การสร้างอุปนิสัย หล่อหลอมพลเมืองที่ดี ผู้รักชาติของตน นี่คือความฝันของเด็กชายผู้กำลังจะเติบโตเป็นครู ว่าด้วยความเป็นไปได้ที่อนาคตจะเผย ขอให้เขาได้สานฝันนั้นให้เป็นจริง ด้วยพลังแห่งความเป็นชายชาตรีอันสูงส่ง รักษานิมิตอันบริสุทธิ์แห่งวัยเยาว์ และสถาปนาพลังซึ่งจะทำให้ทะเลทรายของโลกเริงร่า เบ่งบานดุจดอกกุหลาบ