ชาตินิยม: ความภาคภูมิใจกับความหลงผิด (Nationalism)

ชาตินิยม: ความภาคภูมิใจกับความหลงผิด (Nationalism) คือผลงานทางความคิดการเมืองและศีลธรรมของท่าน รพินทรนาถ ฐากูร ที่กล้าตั้งคำถามต่อหนึ่งในอุดมการณ์ทรงพลังที่สุดของโลกสมัยใหม่ นั่นคือ "ชาตินิยม" หนังสือเล่มนี้มิได้เขียนขึ้นเพื่อปฏิเสธความรักต่อแผ่นดินเกิด หากเพื่อแยกแยะอย่างสุขุมระหว่างความผูกพันทางจิตวิญญาณกับบ้านเกิดเมืองนอน และการยก "ชาติ" ขึ้นเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่อยู่เหนือมนุษย์
ฐากูร มองชาตินิยมไม่ใช่ในฐานะความรู้สึก หากเป็น "กลไก" ทางการเมืองและเศรษฐกิจที่ถูกสร้างขึ้นอย่างมีระบบ ชาติในความหมายสมัยใหม่ มิใช่ชุมชนทางศีลธรรม หากเป็นโครงสร้างที่จัดระเบียบผู้คนให้ทำหน้าที่เพื่อพลังการผลิต อำนาจรัฐ และการแข่งขันระหว่างประเทศ เมื่อมนุษย์ถูกหล่อหลอมให้ระบุตัวตนของตนผ่านชาติ ความเห็นอกเห็นใจซึ่งเคยมีต่อมนุษย์ในฐานะมนุษย์ด้วยกันย่อมถูกจำกัดอยู่ภายในเส้นพรมแดนที่สมมติขึ้น
แก่นแท้ของหนังสือเล่มนี้อยู่ที่การเตือนว่า ชาตินิยมสามารถแปรเปลี่ยนจากความภาคภูมิใจที่หล่อเลี้ยงอัตลักษณ์ไปสู่ความหลงผิดที่ทำให้มนุษย์ยอมรับความรุนแรง ความอยุติธรรม และการกดขี่ โดยอ้าง "ผลประโยชน์ของชาติ" ฐากูร ชี้ให้เห็นว่า เมื่อชาติกลายเป็นเป้าหมายสูงสุด ศีลธรรมย่อมถูกลดทอน และมนุษย์กลายเป็นเพียงฟันเฟืองของเครื่องจักรขนาดใหญ่ที่ไร้หัวใจ
ในฐานะนักคิดจากโลกตะวันออกที่เผชิญประสบการณ์อาณานิคมโดยตรง ฐากูร มิได้วิพากษ์ชาตินิยมจากความเกลียดชัง แต่วิพากษ์จากความห่วงใยอย่างลึกซึ้ง เขาเข้าใจดีว่า การปลดปล่อยจากการครอบงำภายนอกเป็นสิ่งจำเป็น แต่ก็เตือนอย่างหนักแน่นว่า หากการปลดปล่อยนั้นลงเอยด้วยการเลียนแบบอุดมการณ์อำนาจนิยมของผู้กดขี่เดิม เสรีภาพที่ได้มาก็จะเป็นเพียงภาพลวงตา
ชาตินิยม เล่มนี้ จึงมิใช่หนังสือต่อต้านชาติ หากเป็นงานเรียกร้องให้มนุษย์ยืนอยู่เหนือชาติ ในความหมายของการไม่ยอมให้อัตลักษณ์ทางการเมืองใด ๆ กลบเสียงของมโนธรรม หนังสือเล่มนี้ได้ให้ผู้อ่านใคร่ครวญว่า เราจะรักบ้านเกิดของตนได้อย่างไรโดยที่ไม่สูญเสียความเป็นมนุษย์ร่วมกับผู้อื่น และจะสร้างโลกที่ต่างชาติสามารถอยู่ร่วมกันได้โดยไม่ต้องยกย่องความแตกต่างจนกลายเป็นความเกลียดชัง
ในยุคที่ชาตินิยมฟื้นตัวพร้อมถ้อยคำแห่งศักดิ์ศรี ความมั่นคง และความยิ่งใหญ่ เสียงของรพินทรนาถ ฐากูร ยังคงสงบนิ่งแต่คมชัด เขาเตือนเราว่า ความยิ่งใหญ่ที่แท้จริงมิได้อยู่ที่พลังของชาติ หากอยู่ที่ความสามารถของมนุษย์ในการรักษาศักดิ์ศรี เสรีภาพ และเมตตาธรรมไว้เหนือทุกอุดมการณ์

วริทธิ์ เจริญกิจธนากุล
ผู้แปล