พระเจ้าและรัฐ: บทวิพากษ์ศาสนา อำนาจ และการกดขี่ในนามของพระเจ้าและรัฐ (God and the State)

พระเจ้าและรัฐ (God and the State) เป็นงานเขียนทางปรัชญาการเมืองอันทรงอิทธิพลของ มิคาอิล บาคูนิน นักคิดและนักปฏิวัติชาวรัสเซีย ผู้เป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญที่สุดของขบวนการอนาธิปไตยในคริสต์ศตวรรษที่ 19 งานชิ้นนี้เขียนขึ้นในปี ค.ศ. 1871 และได้รับการตีพิมพ์ภายหลังมรณกรรมในปี ค.ศ. 1882 หัวใจสำคัญของหนังสือคือการวิพากษ์ "อำนาจ" สองรูปแบบที่บาคูนินเห็นว่าเป็นรากฐานของการกดขี่มนุษย์ ศาสนาและรัฐ เขาตั้งคำถามต่อความเชื่อในพระเจ้า โดยมองว่าการยอมจำนนต่ออำนาจเหนือธรรมชาติทำให้มนุษย์ลดทอนความสามารถในการกำหนดคุณค่าและชะตากรรมของตนเอง ขณะเดียวกัน เขาก็วิพากษ์รัฐว่าเป็นสถาบันที่รวบรวมอำนาจไว้เหนือปัจเจกชน ไม่ว่ารัฐนั้นจะอ้างตนว่าเป็นราชาธิปไตย สาธารณรัฐ หรือรัฐที่ปกครองในนามของประชาชนก็ตาม สำหรับบาคูนิน เสรีภาพที่แท้จริงมิได้หมายถึงการได้รับอนุญาตจากผู้มีอำนาจ แต่หมายถึงความสามารถของมนุษย์ในการพัฒนาตนเองและกำหนดชีวิตร่วมกับผู้อื่นอย่างเสมอภาค เขาจึงเชื่อมโยงการปลดปล่อยมนุษย์เข้ากับการทำลายโครงสร้างแห่งการครอบงำ ทั้งอำนาจทางศาสนา อำนาจทางการเมือง และลำดับชั้นทางสังคม หนังสือเล่มนี้ประกาศถ้อยคำอย่างอาจหาญว่า เมื่อใดมนุษย์จะเป็นเจ้าของชีวิตและชะตากรรมของตนเองอย่างแท้จริง และเหตุใดมนุษย์จึงยอมมอบเสรีภาพของตนให้แก่อำนาจที่สร้างขึ้นด้วยมือของตนเอง