โลกที่ไร้ตัวตน: นวนิยายอมตะแห่งโลกดิสโทเปีย การควบคุม และการสูญเสียความเป็นมนุษย์ (We)

โลกที่ไร้ตัวตน หรือ We เป็นนวนิยายดิสโทเปียอันทรงอิทธิพลของเยฟเกนี อีวาโนวิช ซามียาติน ผลงานที่สร้างโลกอนาคตอันไร้เยื่อใยและสมบูรณ์แบบอย่างน่าหวาดหวั่น เมื่อมนุษย์ถูกลดทอนความเป็นปัจเจกจนเหลือเพียง "ตัวเลข" ภายใต้การปกครองของรัฐหนึ่งเดียว ทุกชีวิตดำเนินไปตามตารางเวลาที่กำหนดไว้อย่างแม่นยำ บ้านเรือนสร้างด้วยกระจกเพื่อให้ไม่มีความลับหลงเหลือ และแม้กระทั่งความรัก ความสัมพันธ์ระหว่างชายหญิง การทำงาน และเวลาส่วนตัวก็ล้วนอยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐอย่างเด็ดขาด
ผู้เล่าเรื่องคือ ดี-503 วิศวกรผู้กำลังสร้างยานอวกาศอินทิกรัล เพื่อใช้เผยแพร่ระเบียบและ "ความสุข" ของรัฐหนึ่งเดียวไปยังโลกอื่น เขาเคยเชื่อมั่นอย่างปราศจากข้อสงสัยว่าคณิตศาสตร์ เหตุผล และระเบียบคือคำตอบสูงสุดของชีวิต จนกระทั่งได้พบกับ ไอ-330 หญิงสาวผู้มีบุคลิกอันลึกลับและไม่ยอมจำนนต่อกฎเกณฑ์ของรัฐ เธอสูบบุหรี่ ดื่มสุรา ฝ่าฝืนข้อบังคับ และพาเขาออกจากโลกอันโปร่งใสของรัฐหนึ่งเดียวไปพบกับสิ่งที่เขาไม่เคยรู้ว่าตนเองยังมีอยู่ ซึ่งนั่นก็คือ ความปรารถนา ความฝัน จินตนาการ ความรัก และตัวตนของมนุษย์
จากจุดนั้น ความเป็นระเบียบที่ดี-503 เคยศรัทธาเริ่มแตกร้าว เขาเริ่มฝัน ซึ่งในโลกของรัฐหนึ่งเดียวถือเป็นอาการเจ็บป่วย เริ่มมีความคิดที่ไม่อาจคำนวณได้ และเริ่มค้นพบว่าเบื้องหลังความสุขอันสมบูรณ์แบบนั้นมีการเฝ้าระวัง การลงโทษ และการกำจัดทุกสิ่งที่แตกต่าง รัฐถึงกับมี "การผ่าตัดครั้งใหญ่" เพื่อทำลายจินตนาการของมนุษย์ เพราะจินตนาการคือสิ่งที่ทำให้มนุษย์ไม่อาจกลายเป็นเครื่องจักรที่เชื่อฟังได้อย่างสมบูรณ์
ความยิ่งใหญ่ของ We อยู่ที่การตั้งคำถามว่า มนุษย์จะมีความสุขได้จริงหรือไม่ หากต้องแลกความสุขนั้นด้วยเสรีภาพ ความรัก จินตนาการ และความเป็นตัวของตัวเอง ซามยาตินสร้างโลกที่ทุกสิ่งเป็นระเบียบจนแทบไม่มีความทุกข์หลงเหลือ แต่ในขณะเดียวกันก็แทบไม่มีความเป็นมนุษย์เหลืออยู่ด้วยเช่นกัน ความขัดแย้งระหว่าง "ฉัน" กับ "เรา" ระหว่างเสรีภาพกับความมั่นคง ระหว่างเหตุผลกับความปรารถนา จึงกลายเป็นหัวใจของนวนิยาย และทำให้ผลงานเรื่องนี้ยังคงทรงพลังอย่างยิ่งในฐานะวรรณกรรมว่าด้วยอำนาจและธรรมชาติของมนุษย์
สิ่งที่โดดเด่นเป็นพิเศษคือ ซามียาตินสร้างสังคมที่การควบคุมถูกทำให้ดูเหมือนความสุข และการสูญเสียเสรีภาพถูกทำให้ดูเหมือนเป็นความสมบูรณ์แบบ นี่เองที่ทำให้ We มีความน่ากลัวในระดับปรัชญา เพราะศัตรูของมนุษย์ในเรื่องมิได้ปรากฏตัวในฐานะความชั่วร้ายอย่างเปิดเผย แต่ปรากฏในรูปของเหตุผล ระเบียบ ความมั่นคง และคำสัญญาว่าจะมอบชีวิตที่ปราศจากความเจ็บปวดให้แก่มนุษย์ทุกคน