กระบวนการและฐานข้อมูลสำหรับการประเมินคุณภาพภายนอกแนวใหม่

การประกันคุณภาพการศึกษาเป็นกลไกสำคัญในการสร้างความเชื่อมั่นต่อคุณภาพและมาตรฐานของสถานศึกษา ตลอดจนเป็นเครื่องมือในการส่งเสริมให้สถานศึกษาพัฒนาคุณภาพอย่างต่อเนื่อง การประกันคุณภาพจึงมิใช่เพียงกระบวนการตรวจสอบว่าการจัดการศึกษาของสถานศึกษาเป็นไปตามมาตรฐานหรือไม่ แต่ควรเป็นกระบวนการที่เชื่อมโยงตั้งแต่การกำหนดเป้าหมาย การวางแผน การดำเนินงาน การติดตามประเมินผล การสะท้อนผล และการนำผลการประเมินกลับไปปรับปรุงการบริหารและการจัดการเรียนรู้ โดยมีเป้าหมายปลายทางคือคุณภาพของผู้เรียนและความเสมอภาคทางการศึกษา แนวทางการประกันคุณภาพภายนอกของสำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา (องค์การมหาชน) หรือ สมศ. ในปัจจุบันยังคงให้ความสำคัญกับการเชื่อมโยงการประกันคุณภาพของสถานศึกษากับการประเมินภายนอก เพื่อใช้ข้อมูลและหลักฐานที่เกิดจากการดำเนินงานจริงของสถานศึกษาในการพิจารณาคุณภาพ (สำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา [สมศ.], 2567)
ผลการประเมินคุณภาพสถานศึกษาในช่วงที่ผ่านมาได้สะท้อนประเด็นสำคัญประการหนึ่งว่า แม้สถานศึกษาจำนวนมากจะสามารถดำเนินงานตามมาตรฐานการประกันคุณภาพได้ แต่ คุณภาพของผู้เรียนและความแตกต่างระหว่างสถานศึกษายังคงเป็นประเด็นท้าทาย โดยเฉพาะสถานศึกษาระดับการศึกษาขั้นพื้นฐานและโรงเรียนที่มีข้อจำกัดด้านขนาด ที่ตั้ง ทรัพยากร บุคลากร และลักษณะของผู้เรียน ปัญหาดังกล่าวชี้ให้เห็นว่า การผ่านเกณฑ์การประเมินคุณภาพในระดับสถานศึกษาไม่จำเป็นต้องหมายความว่าปัญหาความเหลื่อมล้ำด้านผลลัพธ์การเรียนรู้ของผู้เรียนได้รับการแก้ไขแล้ว ดังนั้น ระบบประกันคุณภาพจึงควรพัฒนาจากการมุ่ง "รับรองมาตรฐาน" ไปสู่การใช้ผลการประเมินเพื่อค้นหาช่องว่างของคุณภาพและนำไปสู่การพัฒนาที่เหมาะสมกับบริบทของสถานศึกษา ประเด็นดังกล่าวสอดคล้องกับ แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2560–2579 ซึ่งกำหนดกรอบการพัฒนาการศึกษาของประเทศโดยให้ความสำคัญกับการเข้าถึงโอกาสทางการศึกษา (Access) ความเท่าเทียมทางการศึกษา (Equity) คุณภาพ (Quality) ประสิทธิภาพ (Efficiency) และการตอบสนองต่อบริบทที่เปลี่ยนแปลง (Relevancy) โดยมีเป้าหมายให้ประชาชนทุกช่วงวัยได้รับโอกาสในการพัฒนาศักยภาพอย่างเต็มที่ (สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา, 2560) การประกันคุณภาพจึงควรได้รับการออกแบบให้สนับสนุนเป้าหมายทั้งด้านคุณภาพและความเสมอภาค มิใช่ใช้มาตรฐานเดียวกันโดยไม่พิจารณาความแตกต่างของต้นทุนและบริบทของสถานศึกษา